दसैँ भन्नेबित्तिकै धेरै नेपालीको मनमा निधारभरि रातो टीका, कानमा सिउरिएको पहेँलो जमरा, परिवारका ज्येष्ठ सदस्यको हातबाट पाइने आशीर्वाद र आफन्तसँगको भेटघाटको तस्बिर आउँछ। विजयादशमीका दिन रातो टीका र जमरा लगाएर मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने चलन नेपाली समाजमा निकै प्रचलित छ। तर नेपालका सबै समुदाय र परिवारमा दसैँको टीका एउटै रङको हुँदैन। कतिपयले रातो टीका लगाउँछन् भने कतिपयले सेतो टीका लगाउने परम्परा अपनाउँछन्।
आखिर दसैँमा रातो र सेतो टीका किन लगाइन्छ ? रातो टीकालाई विजय र शक्तिको प्रतीक मानिन्छ भने सेतो टीकाले के जनाउँछ? अनि रातो टीकाको सट्टा सेतो टीका लगाउने चलन कुन धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यतासँग जोडिएको छ?
यी प्रश्नको उत्तर खोज्दा दसैँको धार्मिक मान्यता मात्र होइन, नेपालको जातीय, सांस्कृतिक र पारिवारिक विविधतालाई पनि बुझ्न आवश्यक हुन्छ। किनकि टीकाको रङ फरक भए पनि त्यससँग जोडिएको आशीर्वाद, आत्मीयता र शुभकामनाको भावना धेरै हदसम्म समान हुन्छ।
रातो टीकाको धार्मिक र सांस्कृतिक अर्थ
नेपाली समाजमा रातो रङलाई शक्ति, शुभता, विजय, सौभाग्य र समृद्धिसँग जोडेर हेरिन्छ। हिन्दू धार्मिक परम्परामा रातो रङ देवीशक्ति तथा विशेषगरी दुर्गा भवानीको आराधनासँग सम्बन्धित छ। दसैँमा देवी दुर्गाले दुष्ट शक्तिमाथि विजय प्राप्त गरेको मान्यतासँग पनि रातो रङको प्रतीकात्मक सम्बन्ध जोडिन्छ।
